Een monumentale kerk, oude fabriek, dorpslint, landschap, vergezicht, bolle akker of zelfs boom. Erfgoed is veel meer dan een verzameling oude gebouwen, én erfgoed is waardevol. Want het karakteriseert de identiteit van een plek. “Onze regio verandert snel. Laten we bewaren wat waardevol is”, zegt Veronie Delmee. Samen met Anthonie Dieleman vertelt ze over het werk van team Ruimtelijke kwaliteit en Erfgoed van de Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant (ODZOB). En hoe zij gemeenten kunnen ondersteunen.
Veronie is bouwkundige en bouwhistorica en werkt als erfgoeddeskundige. Anthonie volgde de opleiding tot restauratiearchitect. Hij werkt als adviseur ruimtelijke kwaliteit al jarenlang op het snijvlak van architectuur en stedenbouw. Dit team telt elf collega’s, onder wie archeologen, architecten, erfgoeddeskundigen en stedenbouwkundigen. Zij staan gemeenten bij via de adviescommissies, met ambtelijke ondersteuning en bij specifieke projecten.
Integraal advies
“Het gaat om ongeveer vijfduizend adviezen per jaar”, vertelt Anthonie. “Die zijn steeds meer integraal. We kijken niet alleen naar het bouwwerk, maar ook heel nadrukkelijk naar de omgeving. Architectuur, stedenbouw, landschap, erfgoed, duurzaamheid, economie en ecologie komen vaak samen.”
“Ik vind het daarbij belangrijk dat je laat zien waar we vandaan komen en wat typisch is voor de streek. Dus dat je de geschiedenis niet uitgumt”, vult Veronie aan.
Veronie en Anthonie van team Team Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoed (foto: Joost Duppen).
Grote veranderingen
Die brede blik wordt steeds belangrijker. Anthonie: “Onze regio staat voor grote veranderingen. Er komen veel woningen bij, en daarmee ook bedrijven, scholen, winkels, ziekenhuizen en andere voorzieningen.” Dat zet de fysieke leefomgeving onder druk. Volgens Veronie is het daarom belangrijk dat gemeenten structureel nadenken over erfgoed. “Wat is waardevol? En wat wil je meenemen als een gebied verandert? Want eenmaal verdwenen, komt iets niet meer terug. Je kunt het maar één keer slopen.”
Bij nieuwe ontwikkelingen lijkt de keuze: of behouden wat er is, of ruimte maken voor iets nieuws. Veronie en Anthonie zien via herbestemmen juist kansen voor een nieuwe functie mét behoud van wat waardevol is.
Voorbeelden herbestemming
De voormalige Weverij De Ploeg in Bergeijk en de Sint-Jozefkerk in Geldrop zijn daarvan mooie voorbeelden. Bij beide herbestemmingen was de ODZOB intensief betrokken. “Je kijkt eerst: wat staat er en wat is daarvan van waarde?”, legt Veronie uit. “Vervolgens zoek je naar een nieuwe, hedendaagse invulling. Eentje die past bij het karakter van het gebouw en de omgeving.”
Meer dan gebouwen
Ruimtelijke kwaliteit gaat bovendien verder dan afzonderlijke gebouwen. Het gaat ook over de samenhang en het karakter van een gebied. Zo werkte de ODZOB in Heeze mee aan een ruimtelijke visie voor het historische dorpslint. Daarbij keken ze naar de karakteristieken van het lint en naar de ruimte voor nieuwe ontwikkelingen.
‘Je kunt iets maar één keer slopen’
Identiteit
Waarom is erfgoed zo belangrijk? “Erfgoed geeft karakter en identiteit aan een plek”, antwoordt Anthonie. Veronie: “Mensen herkennen gewoon hun eigen omgeving en voelen zich ontheemd als die ineens onherkenbaar verandert. Ook voor nieuwkomers helpt een herkenbare omgeving om zich ergens te wortelen.” Daarnaast noemt zij de economische waarde van erfgoed. “Mensen gaan meestal graag naar een oud stadje om te winkelen of uit te gaan. En woningen tegenover een monument zijn gemiddeld 10% meer waard.”
Maar dan moet je wel weten wát je hebt. Dat dit nog altijd verrassingen kan opleveren, bewijst de Armenhoef in Best. Onderzoek wees uit dat delen van deze boerderij uit 1263 stammen. Veronie noemt het een treffend voorbeeld van erfgoed dat lange tijd niet in beeld was. “Er zijn dus objecten die eigenlijk gewoon allang beschermd hadden moeten worden. Als dat niet gebeurt, kunnen ze zomaar voor altijd verdwijnen.”
Verduurzaming van erfgoed
Ook erfgoed moet mee in de duurzaamheidstransitie. Daar liggen volgens het team volop kansen. Hergebruik van een bestaand gebouw is op zichzelf al duurzaam. Want bakstenen, hout en dakpannen zijn al voorhanden. In de restauratie zijn er andere manieren om te verduurzamen.”
De kunst is om vroeg te kijken welke oplossing bij het gebouw past. Veronie: “De keuze valt al snel op materialen en oplossingen die bij nieuwbouw gebruikelijk zijn. Terwijl er voor erfgoed vaak goede alternatieven zijn.” De ODZOB kan gemeenten daarbij ondersteunen, samen met de eigen duurzaamheidsdeskundigen.
Bijzondere verhalen
En dat geldt niet alleen voor verduurzaming: hoe eerder het team kan meedenken, hoe beter.
Veronie en Anthonie roepen gemeenten op: Ga met ons in gesprek. Anthonie: “Naast het feit dat we veel verschillende kennis in huis hebben en thuis zijn in de regio, kennen we ook de bijzondere verhalen achter veel erfgoed. Die dragen bij aan het draagvlak om de waarde ervan te behouden.”
Contact
Neem contact op via jouw ODZOB-accountmanager of via het secretariaat: www.odzob.nl/contact.